Tarihin Edebiyatı: Romanlarla Yakın Tarih

Cumhuriyet’in ilk yıllarını anlamak isteyen bir gence ne önerirsiniz? Ben olsam önce bir tarih kitabıdeğil, bir roman uzatırdım eline. Çünkü tarih kitabı ne olduğunu anlatır; roman ise o yıllarda yaşamanınnasıl bir şey olduğunu.

5 Ekim Pazartesi saat 15.00’te Selim Sırrı Paşa Salonu’nda Aykut Ertuğrul, Yusuf Genç ve Sadettin Acar, Uluslararası 16. Kocaeli Kitap Fuarı’nın özel oturumlarından “Yakup Kadri’den Tarık Buğra’ya: Romanlarla Yakın Tarih”te bir araya gelecek. Başlığın kendisi bile bir yolculuk: Yaban’ın Anadolu köyünden Küçük Ağa’nın Millî Mücadele yıllarına uzanan bir yol.

İki roman arasında otuz yılı aşkın bir mesafe var ve bence bu mesafe tartışmanın en verimli yeri. Yaban, cepheden dönmüş bir aydının köylüyle arasındaki uçurumu anlatır; Küçük Ağa ise Millî Mücadele’yi bir kasaba hocasının iç dönüşümü üzerinden okur. Aynı yılları yazan iki kalemin bu kadar farklı yerlere bakması, yakın tarihimizin tek bir anlatıya sığmadığını gösteriyor. Salonda üç ayrı konuşmacının olması da bu çok sesliliğe uygun düşüyor.

Buradan baktığımda aynı dönemi bambaşkagözlerle okuyan iki ayrı pencere görüyorum. Kanaatimce yakın tarihimizi anlamak için ikisindende bakmak gerekiyor.

Tarihin Edebiyatı

Tarihi ilk kez bir ders kitabından öğrenmedim. İlk tarih dersimi, akşam yemeğinden sonra sofra toplanırken sözü uzatan yaşlılardan aldım. Çayların tazelendiği, kimsenin kalkmaya gönlünün olmadığı o saatlerde anlatılanlarda tarih yoktu, hikâye vardı. Kimin hangi kış hangi dağı aştığı, hangi köprünün hangi selde yıkıldığı, hangi düğünün hangi haberle yarım kaldığı… Yıllar sonra kitaplara geçtiğimde bir şeyin eksik olduğunu hemen fark ettim. Kitaplarda tarihler, antlaşmalar, padişahlar ve cepheler vardı. O sofradaki ses yoktu.

Bu sesi yıllardır arıyorum ve bu yıl onu bir fuar programının satır aralarında buldum.

Uluslararası 16. Kocaeli Kitap Fuarı’nın tema metni, tarih ile edebiyatın kesiştiği alanı devletlerin, toplumların ve medeniyetlerin değişimini kronolojik bilginin ötesinde inceleme imkânı olarak tarif ediyor. Programda beni gülümseten bir de ters köşe var: 3 Ekim’de şair Nurullah Genç “Tarihi Yeniden Okumak” üzerine konuşacak, 10 Ekim’de ise tarihçi Emrah Safa Gürkan bir romancıyı, Kemal Tahir’i anlatacak. Yani şair tarihe, tarihçi romana bakacak. Bana kalırsa bu küçük rol değişimi, bu yazının sorusunu benden önce sormuş.

O soruyu kendime yıllardır sorarım: Tarih bir bilim midir, yoksa henüz edebiyat olduğunu itiraf edememiş bir anlatı mı?

Eski Yunanlılar bu soruyu bizden önce, belki de bizden daha dürüst yanıtlamışlar. Dokuz ilham perisinin arasında tarihin de bir perisi vardı: Klio. Yani tarih; destanla, şiirle ve tragedyayla aynı sofraya oturtulmuştu. Bir ilham perisinin himayesindeki şey yalnızca belgeyle yetinmez, anlatılmak ister.

Tarihin babası sayılan Herodot, bugünkü Bodrum’da, o zamanki Halikarnassos’ta doğmuştu. Eserine verdiği ad Historiai, yani “araştırmalar”dır. Ama o araştırmaları okurken bir arşivde değil, bir kervansarayda oturduğumu hissederim. Herodot duyduğunu yazar, inanmadığını da yazar, sonra “bana böyle anlattılar” deyip geçer. Bence bu, tarih yazımındaki en insani cümle. Çünkü tarihçinin kibrini değil, anlatıcının alçakgönüllülüğünü taşır.

Bizim topraklarda da durum farklı değil. Evliya Çelebi’yi okuyan herkes bilir; onun Seyahatname’si bir coğrafya kitabı olduğu kadar bir masal defteridir de. Bir şehrin kaç hamamı, kaç camisi olduğunu sayar, sonra aynı sayfada o şehrin insanlarının nasıl güldüğünü, nasıl kavga ettiğini, neyi yiyip neyi ayıp saydığını anlatır. Bazen abartır, bazen uydurur, bazen de kimsenin görmediğini görür. Tarihçiler onu “güvenilmez” bulur, ben ise “vazgeçilmez” bulurum. Rakamlar bir şehrin iskeletini verir; Evliya Çelebi o iskelete et, kan ve nefes giydirir.

Tarihin büyük kısmı kaybolmuştur. Elimize geçenler, kayda değer bulunmuş olanlardır. Kayda değer bulan da çoğu zaman kazanandır; yöneten, sayan, vergisini toplayan. Bir köyde doğup ölen, adı yalnızca bir mezar taşında ya da bir tapu kaydında kalmış milyonlarca insanın hayatı tarihin dipnotuna bile giremez. Burada dikkatimi çeken şu: Edebiyat tam da bu boşlukta devreye giriyor. Tarihin boş bıraktığı yerleri dolduran şey çoğu zaman bir romancının hayal gücü ya da bir halk anlatıcısının belleği oluyor.

Bir sahafta eski bir defter bulduğumu düşünün. İçinde bir bakkalın veresiye hesapları var: “Hasan Efendi, iki okka şeker, bir kalıp sabun.” O satırların arasında bir kasabanın kıtlık yılı, bir ailenin utancı, bir esnafın merhameti saklıdır. Tarihçi o defterden fiyatları çıkarır. Yazar ise Hasan Efendi’nin o şekeri kimin için aldığını merak eder. İkisi de haklıdır. Ama ikincisi olmadan birincisi eksik kalır.

Yirminci yüzyılın bazı düşünürleri bu meseleyi açıkça dile getirdi. Hayden White, tarih yazımının da romanlar gibi olay örgüleriyle kurulduğunu, her tarihçinin farkında olsun ya da olmasın bir trajedi, bir komedi ya da bir romans yazdığını ileri sürdü. E. H. Carr ise tarihin, tarihçi ile olgular arasında hiç bitmeyen bir diyalog olduğunu hatırlattı. Yani olgular kendi kendine konuşmaz; onları konuşturan bir ses gerekir. O ses seçer, sıralar, vurgular ve susar. Buradan şunu çıkarıyorum: Bu yapılanın adı, kabul etsek de etmesek de biraz kurgudur.

Bunu söylerken tarihin uydurma olduğunu iddia etmiyorum. Tam tersine, belgeye ve kanıta derin bir saygı duyarım. Ama şuna da inanıyorum: Kanıt, insanın hafızasına ancak bir hikâyenin içinde yerleşir. Bir göçün yılını ezberleyen öğrenci onu sınavdan sonra unutur. Evini bırakıp giderken kapının anahtarını cebine koyan ve o anahtarı ölene dek saklayan bir kadının hikâyesini dinleyen çocuk ise o göçü ömrü boyunca taşır.

Anadolu’da tarih hep böyle yaşadı zaten: destanlarda, ağıtlarda, türkülerde, manilerde… “Yemen türküsü” bir savaşın bütün istatistiklerinden daha çok şey söyler bize. Çanakkale’yi askerî raporlardan çok bir annenin, bir oğulun mektubundan öğrendik. Kerbela’yı tarih kitaplarından çok mersiyelerden tanıdık. Halk tarihi kendi diliyle yazdı ve o dil her zaman edebiyatın dili oldu. Fuarın tema metninin destanlardan menkıbelere, klasik metinlerden modern romanlara ve hatıratlara uzanan bir anlatı geleneğinden söz etmesi bana bu yüzden çok tanıdık geliyor.

Meseleye buradan baktığımda tarihçiyle yazarın kavgası bana biraz yersiz görünüyor. Biri kapıyı açar, öteki içeri girer. Biri haritayı çizer, öteki o haritanın üzerinde yürür. Tarihçi “ne oldu” diye sorar, yazar ise “nasıl bir şeydi” diye. İkinci soru birincisinden daha zordur. Çünkü ona cevap verebilmek için geçmişte yaşamış birinin yerine geçmek, onun korkusunu, umudunu ve yorgunluğunu kendi bedeninde duymak gerekir. Kemal Tahir’i bir tarihçinin dilinden dinleyecek olmayı bu yüzden merakla bekliyorum.

Ben yazarken hep o sofraya dönerim. Sözü uzatan yaşlıların sesine, tarihleri karıştıran ama duyguyu hiç karıştırmayan o anlatıma. Onlar bana şunu öğretti: Geçmiş ancak anlatıldığı sürece yaşar. Anlatılmayan tarih, arşivde bekleyen bir tozdan ibarettir. Anlatılan tarih ise bir nefestir, bir sonraki kuşağın kulağına fısıldanan bir sırdır.

Tarihin edebiyatı, belki de tam olarak budur: ölüleri konuşturma sanatı. Onları olduklarından büyük göstermeden, olduklarından küçük düşürmeden, yalnızca insan olarak hatırlamak.

Klio boşuna ilham perisi sayılmamış. Tarih de ilham ister, yürek ister. Arşivin tozuna bir damla mürekkep, o mürekkebe de bir damla gönül karıştırmak ister.