Yasemen Latife Ayvaz ve Kadın Sanatçı Olmak “Kadın Olmak, Görünmek, Var Olmak ve Piyasada Yer Tutmak”

Hoş bir konu yakaladığımı düşünüyorum.

Bir ressamın sanatını “kadın olma” duyarlılığı üzerinden yazacağım. Biraz da tarihsel karşılaştırmalar yapacağım. Konuya bir anekdot ile girelim.

Linda Nochlin, 1971'de yazdığı o ünlü denemede şunu sormuştu: 'Neden hiç büyük kadın ressam yok?' Bu soru, söylendiği anda hem bir tespit hem de bir suçlamaydı. Cevabı uzun ve acı bir tarihin içinde saklıydı: büyük kadın ressamlar yoktu; çünkü var olmaları için gereken koşullar atölyelere erişim, eğitim, piyasa, eleştiri, koleksiyon sistematik olarak onlara kapatılmıştı.

Aradan elli yılı aşkın zaman geçti. Koşullar değişti; ama tamamen değil. Bugün dünya müzelerindeki eserlerin yüzde sekseninden fazlası hâlâ erkek sanatçılara ait. Büyük müzayede evlerinde kadın sanatçıların yapıtları erkeklere kıyasla çok daha düşük fiyatlarla işlem görüyor. Ve sanat dünyasının görünmez hiyerarşileri, artık yasak değil ama alışkanlık olarak sürdürülüyor.

Bu tablo içinde Yasemen Latife Ayvaz'ın yolculuğu, yalnızca bireysel bir başarı hikâyesi değildir. O aynı zamanda bir direniş pratiğidir.

Türkiye'de Kadın Ressam: Tarih ve Bugün

Türk resim tarihinde kadın sanatçılar, Cumhuriyet'in ilk dönemlerinden itibaren önemli bir yer tutmuştur. Mihri Müşfik, Nazlı Ecevit, Fahrelnissa Zeid bu isimler, Türk modernleşmesinin sanat cephesinde kadın sesini erken dönemde yükseltmiş öncüllerdir. Özellikle Fahrelnissa Zeid'in uluslararası alanda kazandığı tanınırlık, Türk kadın ressamının dünya sahnesiyle ilk ciddi buluşmasıdır. Ama bu tarih bir çizgi değil, bir dalgalanmadır.

Her dönemin kendi görünürlük eşiği, kendi dışlama mekanizmaları vardır. Bugün Türkiye'de kadın sanatçılar sayıca güçlüdür; sanat okullarının öğrenci profilinde çoğunluğu oluştururlar. Ama galerilerdeki temsil, koleksiyonlardaki yer ve eleştiri dünyasındaki ağırlık hâlâ eşitsizliğini korur.

Yasemen Latife Ayvaz bu eşitsizliğin tam ortasında, ama ona rağmen, kendi alanını açmış bir ressam olarak öne çıkıyor.

Koleksiyonerlerin üç yıllık atölye pratiği olan, Londra'dan Selanik'e uluslararası fuarlarda yer bulan, yerli ve yabancı koleksiyonerlerin tercih ettiği bir sanatçı olarak onun yolculuğu; sistemin engeline rağmen değil, sistemi aşarak ilerlemenin örneğidir.

Yasemen Latife Ayvaz'ın yolculuğu yalnızca bireysel bir başarı hikâyesi değildir.

O aynı zamanda bir direniş pratiğidir.

Fuarlar, Galeriler ve Görünürlük Meselesi

Bir sanatçının var olması ile görünmesi arasında derin bir fark vardır. Atölyede üretmek, gerçekten sanatçı olmak için yeterlidir; ama sanat dünyasının ekonomik ve kültürel devridaimi içinde yer almak için görünürlük şarttır. Ve bu görünürlük, kadın sanatçılar için hâlâ eşitsiz bir yarışı gerektirir.

Yasemen'in Artcontact Fuarı başta olmak üzere çok sayıda ulusal ve uluslararası sergide yer alması, bu görünürlük meselesini doğrudan ele almaktadır. Fuar, bir sanatçı için yalnızca bir vitrin değildir; aynı zamanda bir meşruiyet alanıdır. Orada bulunan sanatçı, koleksiyonerlerin, eleştirmenlerin ve diğer sanatçıların radarına girer. Bu ağa dahil olmak, kadın bir sanatçı için erkek meslektaşına kıyasla genellikle daha fazla çaba, daha fazla ısrar ve daha fazla sabır gerektirir.

Yasemen'in uluslararası koleksiyonerlerde yer bulması ise ayrı bir anlam taşır. Bir eserin sınır aşması, yalnızca sanatçının dilinin evrenselliğini değil; sanatçının kendi kimliğini kadın, Türk, Boşnak asıllı taşıyan o sesin başka coğrafyalarda da yankı bulduğunu gösterir. Bu, sessiz ama güçlü bir ifadedir.

Kimlik, Üslup ve Kadın Deneyimi

Kadın sanatçıların deneyimi, üsluplarına nasıl yansır? Bu soruyu doğrusal bir biçimde yanıtlamak tehlikelidir; çünkü her sanatçı kendi bireysel deneyimiyle şekillenir ve 'kadın sanatı' gibi indirgemeci bir kategoriye hapsedilemez. Ama şunu söylemek mümkündür: yaşanan dünya, her sanatçının tuvaline işler. Ve kadın olmak, bu dünyayı belirli biçimlerde deneyimlemek demektir.

Yasemen Latife Ayvaz'ın eserlerindeki aşk, sevgi, kaos ve karmaşa teması; onun hem bireysel hem de toplumsal bir deneyimin içinden konuştuğunun işaretidir. O duygular evrenseldir; ama onların ifade biçimi, sanatçının kim olduğunu, nerede durduğunu, neyi bildiğini taşır. Yasemen'in tuvalleri bir kadının bakışından kurulmuştur — bu bakış ne bir kısıtlama ne de bir tanımdır; bir zenginliktir.

Ve belki de en güçlü yanı budur: Yasemen, kadın ressam meselesini bir konu olarak işlemez; onu bir varoluş olarak yaşar. Tuvalleri bu varoluşun sessiz ama kararlı ifadesidir.

İleride Ne Olacak?

Sanat dünyasında cinsiyet eşitliği tartışması hız kazanıyor. Büyük müzeler koleksiyonlarını gözden geçiriyor; fuarlar temsil dengelerine dikkat ediyor; eleştiri dünyası kör noktalarını sorguluyor. Bu değişim yavaş ama gerçek.

Yasemen Latife Ayvaz, bu değişimin hem tanığı hem de öznesidir. Onun her sergisi, her koleksiyona giren eseri, her sınır aşan yapıtı; kadın sanatçının sanat dünyasındaki yerini biraz daha sağlamlaştırır. Bireysel bir başarı, yeterince çoğaldığında yapısal bir dönüşüme dönüşür.

O tuval boyarken belki bunların hiçbirini düşünmüyor. Belki yalnızca rengi, dokuyu, o andaki duyguyu düşünüyor. Ama her büyük sanat eseri gibi, onun eserleri de söylenmeyen şeyi söylüyor: buradayım, görünüyorum ve taşıdığım ses eksilmeden duyuluyor.